Studeren met autisme....een hele uitdaging! Heel wat studenten met een vorm van autisme hebben zeer succesvol een MBO, HBO of universitaire opleiding afgerond. Maar vanzelf gaat dit meestal niet. Er zijn een aantal belangrijke valkuilen die je moet zien te vermijden en heel wat do's en dont's om het studeren gemakkelijker te maken. Op deze website hebben wij alle recente informatie voor je verzameld. Van artikelen tot verhelderende filmpjes, ervaringsverhalen en heel veel links naar mogelijkheden tot begeleiding, je rechten en handige hulpmiddelen. Loop er eens doorheen en bekijk wat voor jou interessant kan zijn. Heb je nog aanvullingen of tips? Mail het ons en we plaatsen het op deze site!
Binnenkort organiseert Spectrum Brabant weer een lezing rond het onderwerp autisme en studeren.
Klik hier voor meer informatie en inschrijven.
Met autisme naar een hogeschool of universiteit.
Tips en ervaringen
Stel: je hebt autisme. Je hebt je havo- of vwo-diploma (bijna) gehaald en je wilt graag verder studeren aan een hogeschool of universiteit. Welke studie kies je dan? Lukt studeren wel als je autisme hebt? Welke begeleiding kun je krijgen bij het studeren en hoe regel je dat? Ga je op kamers of niet? En welke rol hebben ouders wanneer hun zoon of dochter met autisme gaat studeren? Dit artikel is een bundeling van tips en ervaringen over studeren met autisme. Klik hier voor het gehele artikel.
Verslag van een themamiddag over studenten met autisme in het middelbaar beroepsonderwijs, verschenen in Engagement, een uitgave van de Nederlands Vereniging voor Autisme. Klik hier voor het artikel.
Bijdrage van N.Posthuma op de NVA Themadag “Autisme & Studeren” 21-11-2009
Tips aan (aankomend) studenten met autisme:
Waar moet je op letten bij open dagen op hogescholen of universiteiten?
Door: Nienke Posthuma, studente met autisme
- Begin bij het begin: hoe is de informatievoorziening over de open dag? Krijg je die op
tijd, vlak voor de dag of pas na afloop? Als je nu de informatie niet op tijd krijgt, zul je
dat tijdens je studie zeker niet krijgen.
- Dan de dag zelf: hoe wordt je ontvangen? Is het een chaos, weet niemand waar je moet
zijn of is alles goed geregeld? Ook hier geldt: is het nu al een zooitje, dan is het tijdens
je studie niet beter (lees: alleen maar slechter). Op open dagen wordt er van
medewerkers en studenten verwacht dat ze zichzelf en de opleiding op hun best
presenteren.
- Voor opleidingen binnen een onderwijsinstelling kun je vaak een soort van introductie
of proefcollege volgen op de open dag. Let goed op hoe dit georganiseerd wordt. Is het
verhaal wat de docent staat te vertellen duidelijk, is de docent enthousiast? Vaak is er
ook een verhaal van studenten. Let ook op wat zij vertellen, en hoe ze het vertellen.
Docenten en studenten worden hiervoor geselecteerd, ze zullen geen mensen kiezen
die niet enthousiast zijn over de studie. Let wel op dat mensen ook wat kunnen
vertellen over het aantal uren dat ze aan hun studie moeten werken of hoeveel het
kost. Niet alleen de leuke kanten, maar ook een paar praktische dingen.
- Als je het durft: ga naar een docent of een student toe en vraag wat er mogelijk is voor
studenten met een functiebeperking. Vooral bij docenten is de eerste reactie erg
belangrijk. Begint de docent meteen een enthousiast verhaal over hoe gezellig het toch
was dat die ene blinde studente altijd met haar hond in de colleges zat, dan weet je dat
er mogelijkheden zijn en dat de opleiding (faculteit) open staat voor studenten met een
probleem. Betrekt het gezicht en is de docent opeens een stuk minder vrolijk en blij,
vraagt hij of zij of je ook nog bij andere opleidingen gaat kijken of moet je lang
wachten en doorzeuren om contactgegevens te krijgen van de mensen die je wel meer
kunnen vertellen over dit onderwerp? Exit deze hbo/uni, hier gaan ze je niet (goed)
helpen en begeleiden.
- Stel hier en daar ook eens een simpele vraag: waar zijn de toiletten, hoe kom ik daar of
daar? Als je een positieve reactie krijgt op deze vraag (jeej! iemand met een vraag, die
ga ik heel goed helpen) dan is de sfeer op de opleiding goed. Bij een boze of negatieve
reactie kan dat een teken zijn dat de sfeer binnen de opleiding niet zo heel erg leuk is.
- Vraag ook naar de werkdruk: hoeveel uur per week heb je college, hoeveel uur
rekenen zij voor colleges voorbereiden, stof doornemen, tentamens leren? Doe dit
maal 1,5, dan heb je een realistisch beeld van hoeveel tijd je aan puur het studeren
kwijt bent. Vergeet ook niet om de reistijd er bij op te tellen!
- Ga als het even kan met het openbaar vervoer naar de open dag. Straks zul je ook met
het OV reizen, tenzij je je ouders zo gek krijgt om je iedere dag te brengen of je op
fiets-afstand van de opleiding woont. Door nu al een keer met het OV te gaan, merk je
wat de werkelijke reistijd is en waar je op moet letten.
- Vraag je ouders/begeleiders om hun mening even voor zich te houden. Op die manier
kun jij alles zelf verwerken en je eigen beeld vormen.
- Het allerbelangrijkste is dat jij je veilig voelt op de opleiding. Als dat het geval is, zit
je goed.
Ik heb geneeskunde gestudeerd. Ik was net afgestudeerd toen ik de diagnose 'stoornis van Asperger' kreeg, na jaren van zoeken. Tijdens mijn studietijd heb ik dus niet geweten dat ik autistisch was, al had ik, achteraf gezien, wel veel klachten, die daar later bij bleken te horen.
Ik heb dus ook niet kunnen profiteren van hulp of ondersteuning, of van een Wajonguitkering terwijl je studeert (ik heb gewoon naast mijn studie moeten werken, wat best zwaar was).
Ik vind het dan ook belangrijk om te benadrukken, dat er veel studenten zijn die op het moment van studeren nog geen diagnose hebben en van zichzelf niet weten dat ze autistisch zijn, maar wel de problemen hebben (de zgn. onzichtbare autisten).
Hoe had je mijn Autisme Spectrum Stoornis kunnen merken?
Nou, de meeste mensen, zeker degenen die niet bekend zijn met volwassen normaal begaafde autisten, hadden het niet kunnen merken. Want ik was niet opvallend, gedroeg me niet vreemd, kon schijnbaar goed meekomen, haalde al mijn tentamens met goede punten, geen problemen bij de praktika. Kortom op het eerste gezicht een 'normale' student.
Maar ik had heel veel vage klachten, wat in de loop van de jaren er steeds meer en steeds sterker werden. Zoals me erg gespannen voelen, me heel moe voelen, me onzeker voelen en me onrustig voelen en onrustig gedragen. Dit viel mijn vriendinnen wel op: aan tafel in de kantine 'schoten mijn ogen heen en weer' als ik in een groep zat. Vooral die onzekerheid werd steeds sterker, en die sprak ik ook uit. Ik twijfelde of ik mijn studie wel aankon, vooral of ik wel co-schappen kon lopen en of ik daarna de stap naar werk wel kon maken.
Ik praatte er wel over, met vriendinnen en de studie-adviseurs, maar dan kreeg ik te horen, dat elke geneeskunde student zich druk maakte voor de co-schappen. Vriendinnen zeiden: 'oh, ik vind het ook eng, hoor'. Zij hadden ook hun twijfels en spanningen. Maar die waren niet zo langdurig, diep en wezenlijk als die van mij.
(dus tip: luister ECHT goed naar wat iemand zegt en neem dat serieus)
Asperger onbekend op een Geneeskunde-opleiding
Later, vanaf mijn vierde studiejaar, en zeker in mijn vijfde studie-jaar, heb ik contact gezocht met de studie-adviseurs. Ik heb bijna 2 jaar intensief contact met de studie-adviseurs gehad, en ook zij hebben nooit aan een Autisme Spectrum Stoornis gedacht. (en dat op een Geneeskunde-opleiding....)
Mijn studie-adviseur van Geneeskunde is zelf arts en ook verder was ik omringd door artsen en geneeskunde-studenten en veel andere mensen uit de gezondheidszorg.
Niemand zei iets en niemand vroeg iets, omdat ze waarschijnlijk niet wisten wat ze zouden kunnen vragen of zeggen. Als je niet weet waar je op letten moet, zie je het ook niet.
Uiteindelijk heb ik met heel veel wilskracht en doorzettingsvermogen mijn doctoraal gehaald, maar de co-schappen heb ik nooit gelopen. Tegen die tijd ging het met mij niet bepaald goed meer, en heb ik met studeren moeten stoppen. Daarna ben ik tot nu toe niet weer begonnen, en ook de overstap naar werk heb ik tot nu toe niet kunnen maken.
Ongeveer een half jaar na mijn afstuderen kreeg ik te horen dat ik de stoornis van Asperger had. Enige tijd later, toen ik wat beter wist wat dat was, ben ik teruggegaan naar de studie-adviseurs van de medische faculteit en heb het hun verteld. Daarbij heb ik hen informatie gegeven over wat het was, want zij kenden het niet.
Ik zou graag zien dat er aandacht voor Autisme Spectrum Stoornissen komt in het curriculum van geneeskunde (en gezondheidswetenschappen) studenten. Tijdens mijn studie-tijd is het er nooit over gegaan. Wel ging het over allerlei veel zeldzamere ziekten, die maar heel af en toe voorkomen (ook belangrijk, maar Autisme Spectrum Stoornissen is een veel groter deel van de bevolking).
Niet weten van je autisme = geen recht op Wajong of andere voorzieningen
Ik wist tijdens mijn studie niet dat ik een vorm van autisme had, en heb dus 'gewoon' gestudeerd, met naast mijn studie een bijbaan. Dit was soms best zwaar: de combinatie studeren, werken, je eigen huishouden runnen en nog ASS hebben.
En uiteindelijk heb ik nog een forse studieschuld opgebouwd, omdat ik uiteindelijk toch ben gaan lenen.
Ik kreeg de diagnose toen ik 24 was. Nu ken ik studenten die dus al weten dat ze ASS hebben. Diegenen ontvangen een Wajong-uitkering bovenop hun studiebeurs (uitwonend of thuiswonend maakt niet uit), zodat ze niet hoeven werken en ongeveer Hfl. 1500,- -Hfl 2000,- netto per maand hebben voor uitwonende studenten, wat nog meer is dan veel 'normale' studenten. Dit omdat de studiebeurs niet als inkomsten aangemerkt wordt en daarmee niet afgetrokken wordt van de Wajong-uitkering, terwijl simpele bijverdiensten als een schoonmaakadresje dat al wel worden. (als ik nu zou gaan werken met mijn alsnog verkregen Wajonguitkering zou ik alle inkomsten meteen moeten aftrekken).
Ik gun de studenten met ASS van harte hun combinatie van Wajong met studiefinanciering. Ik denk dat ze dat hard nodig hebben. Net zoals normaal een beurs niet voldoende is om van te leven (al denkt het rijk anders) en je dus moet gaan werken naast je studie, ben je als ASS-er gecompenseerd voor dat werk door de Wajonguitkering. Maar het frustreert wel. Ik heb het allemaal niet gehad. Ik kreeg mijn diagnose net een paar jaar te laat. En met terugwerkende kracht zou in mijn geval erg moeilijk liggen, immers ik heb al die jaren wel gewerkt (dus, zo zou de GAK redeneren, was je in staat om te werken en heb je dus geen aanspraak op Wajong), nog afgezien van wat een ingewikkelde bureaucratische constructies een herziening van je financiële situatie over 6 jaar zou opleveren. Zodat ik maar besloten heb er niet eens aan te beginnen en van Wajong-uitkering over die jaren heb afgezien.
Verder heb ik, achteraf ook door mijn ASS, in een jaar het vereiste aantal studiepunten niet gehaald. Ik studeerde nog in de tijd van de tempobeurs.
Na heel veel gedoe en veel bureaucratie heb ik uiteindelijk voorkomen dat mijn beurs over dat jaar werd omgezet in een lening. Daarvoor waren o.a. allerlei handtekeningen nodig, en een verklaring van een arts dat ik op medische gronden de norm niet had gehaald. Die verklaring moest voor een bepaalde datum bij de universiteit binnen zijn, maar mijn toenmalige psychiater (die ondertussen de diagnose Asperger had gesteld) was onbereikbaar en wilde maar moeilijk meewerken. Het zorgen dat mijn beurs niet omgezet werd in een lening leverde me een rondgang op langs de studie-adviseurs, studentendecaan, Bureau Studentenzaken van de universiteit, de psychiater en de clustermanager en hun bijbehorende muur van secretaresses die je niet door willen laten aan de telefoon, en allemaal moesten ze wel ergens een handtekening zetten. Dat geheel dan opsturen naar Groningen, waarna het nog bijna een jaar duurt voor de zaak definitief rond is. En dan heb ik het nog niet over irritante bijkomstigheden als het bellen naar instanties die niet bereikbaar zijn, of er zijn nog tig wachtenden voor U, of het kost veel geld omdat het een lijn van zoveel per minuut is.
Dan ben ik toch een beetje jaloers op die studenten met ASS die al wel voor hun 18e hun diagnose hadden en die al deze ellende bespaard is gebleven.
Doelen stellen en doelen halen
drs. Christiaan Hentzen
Christiaan Hentzen is na zijn dubbele masteropleiding Chemistry & Physics bij Shell Global Solutions International begonnen. Hier heeft hij de Shell Student Society Amsterdam opgericht. Nu is hij leidinggevende bij Accenture.
Het meest essentiële onderdeel van doelen stellen en doelen halen is de trots en vreugde achteraf over het bereikte resultaat. Wie dat aspect verwaarloost, zal geen nieuwe energie meer kunnen opbrengen om nieuwe doelen te stellen. Maar wie doelen stelt, moet met meer rekening houden. Te grote doelen motiveren niet, omdat deze onbereikbaar zijn. Te kleine doelen, die wel haalbaar zijn, leveren weinig vreugde op en motiveren evenmin. Bij goed gestelde doelen is er daarom altijd een kans op teleurstelling. Hoe ga je daarmee om?
Stel in ieder geval geen irreële doelen en zorg ervoor dat ze voldoen aan de SMART-criteria: specifiek, meetbaar, acceptabel, aanwijsbaar en actiegericht, realistisch en tijdgebonden.
Specifieke doelen zijn duidelijk en concreet omschreven. De zes w’s zijn behulpzaam bij het formuleren van specifieke doelen:
Wat wil je bereiken?
Wie zijn erbij betrokken?
Waar ga je het uitvoeren?
Wanneer gebeurt het?
Welke delen van de doelstelling zijn essentieel?
Waarom wil je het bereiken?
Bij meetbare doelen gaat het erom dat er een methode is om te bepalen in welke mate een doel op een bepaald moment bereikt is. Een doel moet voor iedereen die aan dat doel meewerkt acceptabel zijn. Ook moet voor iedereen duidelijk zijn wat hij of zij moet doen: het doel is aanwijsbaar. Actiegericht betekent dat het doel uitnodigt tot actie. Daarvoor moet het positief geformuleerd zijn. Is het doel realistisch? Is er een uitvoerbaar plan met aanvaardbare inspanningen? De beste doelen liggen net boven het niveau van de uitvoerder en hebben een slagingskans van ongeveer 50%.
Ten slotte is een goed gesteld doel tijdgebonden. Het moet duidelijk zijn wanneer ermee begonnen wordt en wanneer de klus geklaard is. De deelnemers aan deze conferentie zullen tijdens hun studie allemaal eigen doelen stellen. Hun wordt veel succes toegewenst om deze te bereiken!
Studeren en op kamers, wat komt daarbij kijken?
drs. Joke van Dijk
Joke van Dijk is docent en studiementor aan het departement Natuur- en Sterrenkunde van de Universiteit Utrecht. Ze ziet jaarlijks een kleine honderd studenten de overstap van middelbare school naar universiteit maken. Samen met Liesbeth Kappert organiseerde ze deze conferentie, die een speciale voorbereiding vormt voor aankomende studenten met een autismespectrumstoornis en hun ouders.
Voor ouders van aankomende studenten is het van belang dat ze goed op de hoogte zijn van het studiepad van hun zoon of dochter. Dat ziet er als volgt uit.
Alles begint met de studiekeuze. Behalve interesse in de studie is het belangrijk dat de aard van de opleiding aansluit bij de student: zijn er veel of weinig contacturen? Is de student niet te anoniem? Kan er iets geregeld worden voor bijzondere studenten?
Nadat de keuze voor een studie is gemaakt, volgt de aanmelding. In Utrecht krijgt de student een ‘handicapformulier’, waarop melding gemaakt kan worden van studiebelemmerende factoren. De basis is dan gelegd voor speciale regelingen, zoals bijvoorbeeld extra tijd voor tentamens. Daarna volgt gewoonlijk een gesprek met de studieadviseur (of studiementor, tutor of studieloopbaanbegeleider, dat is per opleiding verschillend).
De studiegids bevat belangrijke informatie over de dagelijkse gang van zaken op de faculteit. Er staat in wie waarvoor verantwoordelijk is, of voor tentamens aanmelding vereist is, en allerlei andere praktische informatie.
De facultaire introductie is de eerste kennismaking met medestudenten. Op het departement Natuur- en Sterrenkunde begint de introductie met een driedaags kamp. Het is erg aan te raden daaraan deel te nemen, desnoods gedeeltelijk of met thuis overnachten.
En dan begint het studeren echt. Colleges en werkcolleges volgen is daar een erg belangrijk onderdeel van: op colleges wordt meer verteld dan er in het boek staat, en op werkcolleges wordt gediscussieerd over de stof. De leerstof zelf is meestal te vinden in de studiegids of op BlackBoard, een elektronische leeromgeving.
Als de studiebelasting te zwaar is, is het goed om te weten dat er extra studiefinanciering mogelijk is voor mensen met een handicap. Het is beter om iets rustiger aan te doen dan alles half te doen of overspannen te raken.
Overigens gaan lang niet alle studenten meteen op kamers. Sommigen wachten ermee tot hun studie goed en wel is opgestart, zodat ze niet alle nieuwe dingen in één keer hebben. Sporten is wel een aanrader. Als noodzakelijke afwisseling op het studeren.
Motivatie is de motor voor studeren en die moet blijven lopen. Dat kan door docenten te vragen waarom het vak dat ze doceren nu eigenlijk zo belangrijk of interessant is, maar bijvoorbeeld ook door keuzevakken bij een andere faculteit te volgen.
Studenten kunnen tijdens hun studie vele obstakels tegenkomen. Die variëren van een practicumpartner die je niet ligt tot te weinig of juist te veel studeren. Handicap en Studie heeft er een aardige site over, waarop bij ieder probleem oplossingen worden voorgesteld. Daarnaast kunnen studenten natuurlijk te allen tijde bij hun studieadviseur terecht.
Studeren met een diagnose uit het autistisch spectrum
Ervaringsdeskundige Liesbeth Kappert begon in 1998 met de studies natuurkunde en wiskunde, die ze door een psychose in 2003 niet heeft kunnen afmaken. In haar studietijd organiseerde ze een workshop tijdens de Landelijke Dag Studievaardigheden, wat heeft geleid tot haar artikel ‘Naar autisme als geaccepteerde problematiek in het hoger onderwijs’.
Deze conferentie is een heel bijzondere conferentie, omdat er het studeren met een diagnose uit het autistisch spectrum wordt bestudeerd. Wat is daar zo moeilijk aan? Net als Ikaros uit de Griekse mythologie niet te hoog én niet te laag mocht vliegen, moeten studenten met een autismespectrumstoornis goed in de gaten houden dat ze enerzijds geen onmogelijke doelen stellen, maar dat ze anderzijds ook niet te weinig van zichzelf eisen, iets wat hulpverleners nog wel eens aanraden.
Studeren met een diagnose uit het autistisch spectrum is zeker mogelijk, maar niet zonder voldoende zelfbesef en ziekte-inzicht. Studeren is het ontplooien van talent en daarvoor moeten de juiste randvoorwaarden aanwezig zijn. Deze randvoorwaarden kunnen studenten zélf scheppen, ieder met behulp van zijn of haar eigen talent.
Deze conferentie simuleert ook een week studeren. De deelnemers ervaren wat studeren inhoudt en komen tijdens de Utrechtse Introductie Tijd in aanraking met allerlei aspecten van het reguliere studentenleven. Aan het einde van de week hebben de deelnemers een beeld van de rol die voor henzelf is weggelegd om studeren met een autismespectrumstoornis mogelijk te maken, maar ook van de rol die onderwijsinstellingen zouden moeten spelen. Zij zullen hun bevindingen presenteren aan geïnteresseerden uit het onderwijs en de hulpverlening.
Om hun talent te kunnen ontplooien moeten studenten leren om verantwoordelijkheid te nemen voor de eigen beperkingen. Hoewel een week te kort is om dat doel volledig te bereiken, wil deze conferentie iedere deelnemer de gelegenheid bieden om knelpunten in zijn of haar persoonlijke studiesituatie te benoemen.
Ten slotte moet van deze conferentie ook een signaal uitgaan. De sociale kaart van Utrecht is namelijk een lappendeken waarvan niemand volledig op de hoogte is. Samenwerking is dus hard nodig, want studenten met een diagnose uit het autistisch spectrum vallen tussen wal en schip: op de universiteit ontbreken de noodzakelijke voorzieningen, terwijl de reguliere hulpverlening niet op studenten is ingesteld.
Voorzieningen voor studenten met een diagnose uit het autistisch spectrum
Marjan Merton is studentendecaan aan de Universiteit Utrecht; Jeanette van Rees is studentenpsycholoog, eveneens aan de Universiteit Utrecht. Hét aanspreekpunt voor studenten van de Universiteit Utrecht is hun studieadviseur. Een student met een autismespectrumstoornis kan door de studieadviseur naar een studentendecaan worden doorverwezen. Deze is belast met de zorg voor studenten met een handicap of chronische ziekte.
Studenten kunnen tijdens hun studie tegen allerlei problemen aanlopen. Ze hebben bijvoorbeeld problemen in de contacten met medestudenten of docenten, ze ondervinden organisatieproblemen, concentratieproblemen, moeilijkheden met het tempo of met de planning van hun studie, enzovoorts.
De Universiteit Utrecht treft voorzieningen voor studenten met een handicap. Dat kan een financiële voorziening zijn in de vorm van afstudeersteun, of een van de centrale voorzieningen, zoals de studentendecaan, studentenpsycholoog en de studieloopbaan-adviseur. In geval van autismespectrumstoornissen kan naar het autismeteam van Altrecht worden doorverwezen.
Bij de Universiteit Utrecht staat de student centraal, maar hij is wel een aankomend academicus, die zelf verantwoordelijkheid draagt voor zijn studieloopbaan en dus zelf initiatief neemt. Het advies aan studenten met een autismespectrumstoornis is dan ook om tijdig contact op te nemen met de studieadviseur.
Ervaringsdeskundige Ewout Pool is klassenassistent op de J.C. Pleysierschool in Den Haag, een VSO-ZMOK-school met veel leerlingen met een diagnose uit het autistisch spectrum. Daarnaast is hij betrokken geweest bij de totstandkoming van de reader ‘Autisme en studie’, is hij lid van de cliëntenraad van het Centrum Autisme Leiden en geeft hij regelmatig lezingen.
Ewout Pool heeft geschiedenis aan de Universiteit Utrecht gestudeerd en is klassenassistent op de J.C. Pleysierschool in Den Haag. In zijn lezing beschrijft hij zijn niet-standaard schoolcarrière van de basisschool tot en met de universiteit. Tijdens deze periode kwam hij begrip en onbegrip tegen voor zijn diagnose uit het autistisch spectrum, te weten PDD-NOS.
Mede dankzij een goede scriptiebegeleiding studeerde Ewout in 2003 af en deze positieve ervaring heeft hem meer en meer betrokken gemaakt bij de vraag hoe in het onderwijs en de maatschappij verbeteringen gerealiseerd kunnen worden voor personen met een autismespectrumstoornis.
Studietips komen in zijn lezing ook aan bod:
zo veel mogelijk aanwezig zijn op colleges waar de docent hoofd- en bijzaken onderscheidt
visualiseren van de stof
associëren
duidelijke afspraken maken over de werkverdeling bij groepsopdrachten
Deze tips zouden echter minder effectief zijn als de gouden tip niet wordt opgevolgd: openheid geven over de autismespectrumstoornis tegenover studiegenoten en docenten.
Marcel Jansen is sinds een half jaar werkzaam als psycholoog bij het autismeteam Amsterdam/Gooi en Vechtstreek. Hij diagnosticeert en begeleidt (jong)volwassenen. Lidwine Moorman werkt sinds 7 jaar als gz-psycholoog bij het autismeteam Amsterdam/Gooi en Vechtstreek. Zij diagnosticeert en begeleidt mensen met een autismespectrumstoornis, van alle leeftijden en intelligentieniveaus.
Van 2002 tot 2004 was zij lid van de commissie ‘Studeren met autisme’, een initiatief van Handicap en Studie. Zij geeft sindsdien voorlichting aan decanen over hoe ze studenten met een autismespectrumstoornis het beste kunnen begeleiden. Daarnaast begeleidt zij ook zelf studenten bij de overstap van middelbare school naar universiteit of hbo, en tijdens hun studie.
Tijdens het volwassen worden krijgen studenten te maken met een sociaal-emotioneel aspect, een fysiek aspect en een cognitief aspect.
Op sociaal-emotioneel gebied gaat het om het loskomen van de ouders en het verwerven van een identiteit. Deel uitmaken van een peergroep is belangrijk op weg naar zelfstandigheid. Studenten met een autismespectrumstoornis kunnen echter problemen ondervinden bij de aansluiting met medestudenten, omdat ze daar eenvoudig geen behoefte aan hebben, of omdat ze moeite hebben de sociale codes te begrijpen. Een advies is daarom een vereniging te zoeken waarbij de activiteit vooropstaat. Andere mogelijke problemen op sociaal-emotioneel gebied zijn het onderscheiden van echte vriendschappen, en allerlei praktische zaken bij het zelfstandig wonen.
Het fysieke aspect gaat over seksualiteit en hoe dat in relaties en de identiteit een plaats heeft. Voor ASS’ers is het sociale element van seksualiteit, het ‘begrijpen van het spel’, soms een probleem. 24
Bovendien zijn zij kwetsbaarder doordat ze loyaal naar anderen zijn, waardoor ze de kans lopen dat anderen daar misbruik van maken. Een aanrader is het boek Aspergersyndroom en seksualiteit door Isabelle Hénault.
Terwijl op de middelbare school alles nog duidelijk gestructureerd is, is dat op de universiteit veel minder het geval. De ervaring leert dat studenten met een autismespectrumstoornis dikwijls hulp van buitenaf nodig hebben om het overzicht te bewaren. De knelpunten die zij ondervinden zijn terug te voeren op drie cognitieve theorieën. De theory of mind zegt dat ASS’ers meer moeite hebben om de bedoeling van anderen (denk aan medestudenten en docenten) te begrijpen. Problemen met organiseren en prioriteiten stellen zijn terug te voeren op de theorie over executieve functies. De centralecoherentietheorie ten slotte zegt dat ASS’ers moeite hebben om samenhang te zien tussen details en om hoofd- en bijzaken te onderscheiden.
Tips voor het volgen van colleges zijn:
actief deelnemen aan colleges;
het college opnemen met behulp van een bandrecorder;
niet meer plannen dan de concentratie toelaat;
alternatieven onderzoeken, zoals zelfstudie of een college live laten uitzenden.
Tips voor deelname aan werkgroepen zijn:
gebruikmaken van hulpmiddelen zoals bandrecorder en
e-mail;
duidelijke afspraken maken over de taakverdeling;
alternatieven onderzoeken, bijvoorbeeld om het werk gedeeltelijk individueel te doen.
Tips voor het maken van individuele werkstukken zijn:
een taakgerichte planning opstellen;
alternatieven onderzoeken: is het mogelijk de werkstukken beter te spreiden over het jaar?
Tips rondom tentamens zijn:
alles op tijd geregeld hebben;
informatie verzamelen over vorm, inhoud en beoordeling van het tentamen (proeftentamens!);
weten in welk lokaal het tentamen wordt afgenomen;
een vaste, vertrouwde partner hebben voor praktijktoetsen;
verlenging van de tentamentijd regelen als dat nodig is.
Studenten met ASS hebben niet alleen een handicap, maar ook sterke punten, die zij kunnen inzetten. Bij hen zijn de volgende eigenschappen vaak meer dan gemiddeld aanwezig:
goed in feiten leren;
een fotografisch geheugen, een verhoogd visueel inzicht;
een sterk logisch-analytisch denkvermogen;
punctueel en nauwgezet (wat door medestudenten vaak gewaardeerd wordt);
De ervaring leert: praktische tips van studenten met autisme
Tien (aankomend) studenten van de Universiteit van Utrecht hebben in augustus 2006 een week kunnen ervaren wat het studentenleven inhoudt. Onder begeleiding van ondermeer een kinder- en jeugdpsychiater en een topsporter hebben zij geleerd hoe je doelen kunt stellen en bereiken en hoe je omgaat met je stoornis.
Met elkaar hebben zij de sociale kaart van Utrecht in kaart gebracht en het studentenleven verkend. En met hun positieve eigenschappen als tools hebben zij de hindernissen die zij gedurende deze week zijn tegengekomen op een rij gezet en hebben zij met elkaar oplossingen gevonden om deze hindernissen te overbruggen.
Potentieel van studenten met autisme
Wie de literatuur over autisme opslaat verzandt al snel in de problemen die dit spectrum van stoornissen met zich meebrengt. Zelden wordt gepubliceerd over het potentieel van deze doelgroep voor de maatschappij en wordt gerefereerd aan de prestaties waartoe sommige mensen met autisme in staat zijn. Studenten met een autisme spectrum stoornis brengen in potentie een aantal nuttige eigenschappen mee die een hulp kunnen zijn bij het studeren en kunnen helpen om hindernissen te overbruggen.
Zij hebben doorgaans een goed geheugen en een sterk inzicht.
Zij hebben een sterk logisch en analytisch vermogen.
Zij zijn punctueel.
Zij denken ‘origineel’.
Hen ontgaat geen detail (detaildenken).
Overbruggen van hindernissen
Accepteren dat je een stoornis hebt en bij de intake al aangeven dat sprake is van deze stoornis is belangrijk om de juiste hulp te kunnen krijgen. De mate van acceptatie verschilt echter per student en het nemen van initiatief om zelf hulp te organiseren ontbreekt bij veel studenten met autisme. Studenten met autisme hebben doorgaans moeite met zelfstudie, plannen en organiseren, keuzes maken, prioriteiten stellen en overzicht houden. Ook kunnen zij overgevoelig zijn voor prikkels in collegezalen en concentratieproblemen hebben waardoor de informatie langzamer wordt verwerkt.
“Behandelen van een tentamen na afloop heeft dan geen zin”, aldus Jasper, een student met autisme die uit ervaring spreekt. Stress en uitval door het niet nakomen van de planning en tegenvallende studieresultaten kunnen worden voorkomen als problemen tijdig worden onderkend en bespreekbaar worden gemaakt en als tijdig naar een oplossing wordt gezocht. Tips van studenten met autisme om deze hindernissen te overbruggen zijn:
Een goede studiekeuzebegeleiding (Handicap + Studie).
Een ‘studiemaatje’, mits die goed inzicht heeft in de betreffende studie.
Training assertiviteit om het vragen om hulp te vergemakkelijken.
Meer tijd voor tentamens (zo mogelijk eerst proeftentamens).
Het formuleren van een ‘sociale kaart’ per persoon met alle betrokkenen.
Voorstructureren van examenstof (hoofd-/bijzaken, hand-out, opname van colleges).
Prikkelarme collegezalen (omgevingsgeluiden, geen lokaalwijzigingen).
Coulance wat betreft examentijd, gebruik van laptop tijdens colleges en aanwezigheidsplicht.
Een protocol voor het werken in werkgroepen.
Verduidelijken van opdrachten (opknippen en expliciteren).
Prioriteiten stellen.
Het bieden van de juiste structuur en het wegnemen van belemmeringen is essentieel want “Hoe minder belemmeringen er zijn, des te meer energie blijft er over voor de studie”, aldus Jasper.
De overgang van de middelbare school naar een nieuwe opleiding is een periode vol veranderingen. In deze hulpgids is alle informatie over (gaan) studeren verzameld, zodat je stap voor stap wordt meegenomen in alles wat geregeld moet worden.Over alle onderwerpen waarmee je te maken krijgt als (aankomend) student vind je in deze gids praktische informatie en handige tips. Er zijn veel zaken waaraan je van tevoren moet denken, zoals je keuze voor een opleiding en school, maar ook hoe je studiefinanciering aanvraagt en begeleiding regelt. Daarnaast komen er verschillende onderwerpen aan bod die tijdens het studeren van belang zijn. Deze onderwerpen varieren van het leren van een tentamen, het schrijven van een verslag en het zoeken van een stageplaats tot de introductieweek en de aanschaf van studieboeken. De tekst in het boek wordt afgewisseld met ervaringsverhalen van studenten met autisme.Deze praktische hulpgids is in eerste instantie bedoeld voor (aankomend) studenten met autisme. Maar ook aan jongeren met bijvoorbeeld AD(H)D en NLD die (gaan) studeren kan deze gids veel overzicht en informatie bieden. Voor ouders en begeleiders is het een handige leiddraad in het begeleiden van de (aankomend) student. Klik hier om te bestellen.
Studeren in het hoger onderwijs is anders dan leren in het voortgezet onderwijs: de student wordt geacht zelfstandig te studeren, meer studiemateriaal te verwerken en ingewikkelde tentamenvragen te beantwoorden. Studeer Effectief levert aanwijzingen en oefeningen om effectief te studeren. De auteurs besteden veel aandacht aan een actieve en bewuste aanpak van de studie, rekening houdend met wat de student nodig heeft en de specifieke studiesituatie in het Hoger Onderwijs. Het boek bevat veel praktische suggesties, voorbeelden en oefeningen voor zowel het hoger beroepsonderwijs als het wetenschappelijk onderwijs. Klik hier om te bestellen.
Protocol overgang leerling met autisme in VO
Jongeren met een stoornis in het autistisch spectrum stromen steeds vaker vanuit het voortgezet onderwijs door naar het MBO, HBO of universitair onderwijs. Deze overgang is een belangrijk schakelmoment in de loopbaan van een leerling met autisme. Er is nu een protocol.
Veel leerlingen met autisme vallen na het voortgezet onderwijs in een ‘gat’ en ervaren onbegrip of studieproblemen, waardoor ze slechte studieresultaten behalen of voortijdig hun studie afbreken. Om dit te voorkomen is een gezamenlijke aanpak nodig van het voortgezet onderwijs én de vervolgopleiding om de zorg rondom de leerling/aankomend student met autisme goed op elkaar aan te sluiten. In dit protocol wordt gefaseerd aangegeven welke stappen gezet kunnen worden om de oriëntatie en keuze op de vervolgopleiding, de intake, overgang en begeleiding van de student met autisme tijdens zijn studie goed te laten verlopen.
Het protocol biedt tal van praktische tips voor mentoren en decanen van het voortgezet onderwijs, voor ambulant begeleiders die leerlingen met autisme en hun docenten in het voortgezet onderwijs en in het MBO begeleiden en voor ouders die hun kinderen willen ondersteunen bij de overgang van het voortgezet onderwijs naar een passende vervolgopleiding.
Dit boek is helaas niet meer leverbaar. Mogelijk is nog een tweedehands exemplaar te verkrijgen. U kunt het boek eventueel ook lenen bij Spectrum Brabant.
Dit lesprogramma is bedoeld om jongeren met een autismespectrumstoornis en/of een andere leer- en gedragsstoornissen die stage gaan lopen of een job zoeken, een aantal sociale en communicatieve vaardigheden aan te leren. Het programma bestaat uit een handboek voor de begeleider en een werkboek voor de jongere. De lessen in dit werkboek bestaan uit allerlei concrete opdrachten en invuloefeningen, en zijn ingedeeld in drie delen. Een eerste deel is bedoeld om te communiceren met de jongere over het doel van de stage, zijn wensen en zijn sterke en zwakke kanten. Vervolgens wordt ingegaan op solliciteren, jezelf voorstellen en kennismaken. Het derde deel behandelt vaardigheden die nodig zijn in de werksituatie, zoals communicatie, luisteren, autoriteit, kritiek en complimenten ontvangen etc. Dat alles wordt geillustreerd met tekeningen en afbeeldingen, en is erg ruim vormgegeven op A4-formaat. De begeleider kan overigens zelfstandig aan de slag met dit werkboek: in het bijhorende handboek vindt hij immers allerlei instructies, mogelijke antwoorden, oplossingen bij de oefeningen etc. Klik hier om te bestellen.
In het leven van een autist - het Aspergersyndroom is een vorm van autisme - gelden heel andere regels dan bij niet-autisten. Het gaat vaak over de manier van denken en voelen, de manier van analyseren en begrijpen, de manier van communicatie en gedrag. De schrijver heeft zelf het Aspergersyndroom. Hij geeft bij een aantal dagelijkse onderwerpen de opvallende verschillen en daarbij zijn adviezen om te 'overleven'. Zijn tekst is kort en in het hele boek puntsgewijs. Daardoor is wat moeizaam om het boek te lezen. Het boek geeft wel heel duidelijk de verschillende leefwerelden van autist en niet-autist. Het boek is bedoeld voor jonge mensen met het Aspergersyndroom, maar ook zeer geschikt voor wie iets van het Aspergersyndroom willen begrijpen. Klik hier om te bestellen.
Filmpjes over studeren met autisme
Deze korte film laat zien dat studeren met autisme kan, mits er aan een aantal randvoorwaarden wordt voldaan. Joeri is 23 jaar, heeft PDD-NOS en studeert HBO Elektrotechniek. Tijdens het MBO werd hij begeleid door zijn remedial teacher Ron. De vaardigheden en handvatten die Ron destijds aan Joeri heeft meegegeven, bieden nu genoeg houvast om zijn vervolgopleiding te volgen. In de film vertelt Joeri, zijn moeder Corina en Ron over wat er nodig is om studeren tot een succes te maken. Als kijker leer je Joeri kennen en mag je binnenkijken in zijn leven.
Bij Stumass worden studenten met autisme begeleid bij het wonen en studeren. Stumass heeft in verschillende steden studentenhuizen opgericht.
Lezing door Nicole Jacobs op bijeenkomst Autisme Fontys Hogescholen 13 oktober 2011
Neem ruim de tijd om je tentamenstof te structureren. Probeer hoofd- en bijzaken te onderscheiden en maak gebruik van samenvattingen.
Knip opdrachten en leerstof in behapbare delen.
Tentamens
Vraag extra tijd aan voor een tentamen, als jou dat rust geeft. De aanvraag kun je doen via de speciale Studieadviseur.
Vraag of je in een aparte ruimte tentamen mag doe, b,v, als je gevoelig bent voor prikkels. De aanvraag kun je doen via de speciale Studieadviseur.
Zorg dat je voldoende weet over de vorm, de inhoud en de beoordeling van tentamens.
Zorg dat je goed weet waar je moet zijn voor een tentamen. Bel gerust van tevoren het studiecentrum als je vragen hebt.
Maak eens oefententamens. Dan weet je beter wat je kunt verwachten bij het echte tentamen. Oefententamens vind je bv. via Studienet.
Vertel wie je bent
Wij mensen functioneren het beste als we elkaar een beetje kennen en als we van elkaar weten hoe we reageren en functioneren. Dan durven we ook beter hulp te vragen.
Vertel je docent dat je autisme hebt.
Vertel als je groepsopdrachten krijgt ook aan je medestudenten dat je autisme hebt.
Probeer duidelijk te maken hoe anderen het beste met jou kunnen communiceren.
Geef aan dat rooster- en ruimtewisselingen van invloed kunnen zijn op jouw concentratie.
Vertel jouw methode om even te ontsnappen als je teveel prikkels krijgt. Dan kijkt niemand vreemd op als je ‘zomaar’ naar de gang verdwijnt.
Het begin van je studie
Alle begin is moeilijk. Dat geldt ook voor studeren aan een universiteit.
Uit ervaring weten we dat veel studenten na het behalen van de propedeuse opeens makkelijker studeren, omdat ze dan beter weten hoe alles werkt en weten wat er van ze verwacht wordt.
Groepsbijeenkomsten
Bij de Open Universiteit zul je vooral tijd besteden aan zelfstudie. Daarnaast vinden bij veel cursussen en opleidingen groepsbijeenkomsten plaats.
Vraag of je de les met een voice-recorder mag opnemen. Dan kun je de stof thuis op je gemak opnieuw beluisteren.
Ga dicht bij de docent zitten.
Kies een medestudent naast wie je graag zit. Vraag of je daar vast naast kunt zitten tijdens de bijeenkomsten.
Vraag of je aantekeningen mag kopiëren. Dan hoef je niet tegelijk te luisteren en te schrijven.
Vertel jouw methode om even te ontsnappen als je teveel prikkels krijgt. Dan kijkt niemand vreemd op als je ‘zomaar’ naar de gang verdwijnt.
Omgaan met de lesstof
Leer actief: onderstreep, laat je voorlezen, luister de met een voice-recorder opgenomen lessen af tijdens een wandeling.
Schrijf nieuwe en moeilijke woorden eerst een aantal keren voluit.
Zorg voor een studeerkamer met weinig prikkels
Stel je vragen via de mail aan je docent. Dat is heel gebruikelijk bij de OU.
Doe regelmatig ontspanningsoefeningen.
Tips bij Studeren en Autisme
Mogelijke problemen die studenten met ASS ervaren
> Wennen aan de nieuwe omgeving
> De weg vinden in het gebouw
> Roosterwijzigingen bijhouden
> Zelfstandig plannen en organiseren van de studie
> Overzien en begrijpen van nieuwe regels en gewoontes
> Begrijpen van nieuwe afspraken
> Adequaat om hulp vragen
> Communicatie met medestudenten en docenten
> De andere onderwijsmethode
> Zelfstandig functioneren
> Het hoge studietempo
> Overdaad aan prikkels
> Drukte in collegezalen en gebouwen
> Samenwerken met medestudenten
> Organiseren en doorlopen van stages
> Het in balans houden van de energie
Wat kan de student zelf doen?
> Van tevoren goed uitzoeken wat de studie(belasting) en het toekomstige beroep
inhoudt
> Bij aanmelding kenbaar maken dat er sprake is van ASS
> Eerste periode gebruiken om te wennen (deelstudie volgen)
> Meedoen aan speciale introductieprogramma’s
> Inzetten van hulp van bijv. studiebegeleider
> Vragen om een stille studieruimte
> Bijwonen cursussen over ASS
> Bijwonen cursussen hoe te studeren
> Gebruik maken van een medestudent (buddy/maatje)
> Gebruik maken van regelingen voor studieverlening en extra financiering
> Aanvragen van een WAJONG
Wat kan de begeleiding doen?
> Zeer concrete introductie bieden met voorbeeldlessen
> Student omgeving laten verkennen tijdens introductie
> Vaste afspraken maken van welke (speciale) uitzonderingsregels de student gebruik
kan gaan maken (extra tijd, verlenging, maatje, proeftentamens, interne stage etc)
> Helpen bij de planning en het stellen van prioriteiten
> Vaste afspraken maken en niet wachten tot er problemen zijn
> Initiatief tot begeleiding niet alleen bij de student laten
> Bieden van begeleiding bij samenwerken
> Bieden van alternatieve opdrachten voor samenwerken
> Alternatieven bieden bij het vinden van een stageplek
> Docenten en stagebegeleiders informeren over ASS
> Contact onderhouden met ouders en/of hulpverleners van de student
Informatie over studie-en beroepskeuze
Je kunt bij verschillende instanties begeleid worden bij het maken van een weloverwogen keuze voor een bepaalde studie of beroep. Informeer altijd eerst naar de mogelijkheden binnen je eigen school. Een beroepskeuzetest via je schooldecaan is vaak gratis. De onafhankelijke website www.studiekeuze123.nl geeft ook veel informatie en mogelijkheden om je te oriënteren.
Lastig kan zijn dat de standaard tests en onderzoeksmethoden eigenlijk niet zo geschikt zijn voor leerlingen met autisme. De materialen houden onvoldoende rekening met je specifieke mogelijkheden en beperkingen. Wanneer het belangrijk is dat je een traject doorloopt die rekening houdt met autisme, kun je terecht bij Spectrum Brabant voor een gespecialiseerd studiekeuze-traject, volledig afgestemd op leerlingen met autisme. Klik hier voor meer informatie.
Begeleidingsmogelijkheden
Er zijn verschillende instanties die extra begeleiding kunnen bieden aan studenten met autisme. Wanneer een studie aan het MBO gevolgd gaat worden, kan een leerlinggebonden financiering (rugzakje) worden aangevraagd. De school ontvangt dan extra geld om de student te kunnen begeleiden. De student heeft op elk type onderwijs recht op begeleiding vanuit een studentendecaan. Informeer bij de onderwijsinstelling hoe een en ander is geregeld!
Veel scholen hebben een maatjes of buddy programma waarbij een medestudent als aanspreekpunt wordt uitgekozen. De student met autisme wordt dan exta begeleid door dit maatje en kan met alle vragen bij hem of haar terecht. Ideaal om wegwijs op school te raken en in contact te komen met medestudenten.
Voor individuele coaching op het gebied van studievaardigheden of vakinhoudelijke ondersteuning, kan men kijken bij diverse studiebegeleidingsinstituten. Veel instituten richten zich specifiek op het voortgezet onderwijs maar een enkeling richt zich ook op studenten. Bij Spectrum Brabant kunnen studenten met autisme terecht voor alle vraagstukken op het gebied van onderwijs als ook de persoonlijke ontwikkeling. Neem contact op voor een vrijblijvend intakegesprek om de mogelijkheden te bespreken. Of bekijk hier de brochure met het aanbod voor studenten met autisme (o.a. studiekeuze, onderzoek en testen, studiecoaching en trainingen).
Tot slot; het kiezen van de juiste studie is van het allergrootste belang. Wanneer er twijfels zijn over de juiste opleiding, kies dan voor een studie-en beroepskeuzetest. Spectrum Brabant heeft een gespecialiseerd traject ontwikkeld, volledig afgestemd op studenten met autisme. Kijk hier voor meer informatie.
Links studeren en autisme
www.studerenmeteenbeperking.nl Deze website bevat praktische handreikingen, van scholen voor scholen, om het studeren en diplomeren voor studenten met een beperking in het mbo mogelijk te maken. Met een deskundige en gestructureerde aanpak van bijvoorbeeld de intake, examinering en BPV-begeleiding, kunnen deuren voor deze studenten geopend worden die anders gesloten blijven.
www.handicap-studie.nl Expertisecentrum voor onderwijs en handicap, stimuleert dat jongeren met een functiebeperking succesvol kunnen studeren in het hoger onderwijs.
www.studiekeuze123.nl
Uitgebreide, onafhankelijke website met heel veel informatie over studie- en beroepsmogelijkheden in Nederland. Mogelijkheid om snel te zoeken naar voor jou interessante studies en/of beroepen.
www.reacollegenederland.nl REA College is gespecialiseerd in het opleiden (beroepsopleiding) van mensen met een handicap.
REA College zoekt samen met de gehandicapte naar een geschikte werkplek.
www.begeleidleren.nl Het Expertisecentrum Begeleid Leren ontwikkelt producten en diensten voor en geeft informatie aan studenten, cliënten, familieleden, docenten en hulpverleners over het (gaan) studeren met een psychiatrische aandoening.
www.autisme.nl/voorzieningen
Informatie over voorzieningen voor studenten met autisme per onderwijsinstelling in Nederland.
studiecoach.ou.nl/autisme Handreikingen voor studenten met autisme om je te helpen het studeren te vergemakkelijken
sociaalopstap.nl Sociale situaties kunnen lastig zijn. Hoe kun je bijvoorbeeld iemand troosten? Of hoe begroet je iemand? SociaalOpStap helpt je met sociale verhalen en stappenplannen die je duidelijkheid geven in sociale situaties. Hiermee kun je sociale situaties goed voorbereiden.
www.pasnederland.nl
Belangenorganisatie van en voor volwassenen met autisme en een hoge intelligentie. Biedt mogelijkheid aan studenten met autisme voor het onderling uitwisselen van ervaringen.
